هنوز تعداد انگشتشماری ناشر، زیر تیغ سانسور و وحشت زندان، در افغانستان فعالیت میکنند. برخی از ناشرانی که پیشتر در کابل کار میکردند، کولهبر دوش گرفتند و امروز کار خود را نه با رونق گذشته، اما همچنان در تبعید ادامه میدهند. همچنین تعداد اندکی نشرِ جدیدِ افغانستانی در بیرون از کشور ایجاد شده است. با این حال، نقطۀ مشترک همۀ آنها دشواریهایی است که هر کدام به شکلی با آن دستبهگریباناند.
در روز جهانی کتاب؛ ناشران افغانستان از سانسور و تهدید میگویند
ناشران افغانستان در روز جهانی کتاب، از تهدید و سانسور میگویند. آنها تأثیر بحران اقتصادی افغانستان را بر وضعیت بازار کتاب توضیح میدهند و معتقد هستند طالبان به صورت عامدانه بازار کتاب را کنترل میکنند. همراه با سقوط کابل در ۲۴ اسد/مرداد ۱۴۰۰ و تسلط طالبان بر افغانستان، بسیاری از نهادهای فرهنگی این کشور نیز فروپاشید. انجمنهای ادبی و هنری، مؤسسات سینمایی، کتابفروشیها، کافههای فرهنگی و بنگاههای نشراتی بخشی از این فروپاشی عظیم بودند.
این نهادها در فضای نسبتاً باز دورۀ معروف به جمهوریت، رشد زیادی کردند. این مسئله بهویژه در شهرهای بزرگی مانند کابل، هرات، مزار و… بهطور محسوسی دیده میشد و در دیگر ولایتهای افغانستان نیز هستۀ فعالیتهای سازمانیافته در زمینههای فرهنگی شکل گرفته بود.
بهعنوان نمونه، در آن سالها پُل سرخ در کابل، مرکز تجمع جوانانی از ولایتهای مختلف افغانستان بود که در کابل ساکن شده بودند و علاقه به مباحث مرتبط به جامعه، سیاست، فرهنگ، ادبیات و… داشتند؛ اهل کتاب و مطالعه بودند و بهدنبال فضاهایی برای طرح نقد و نظرهایشان میگشتند. از همین رو، کافههای زیادی با رنگوبوی روشنفکری ایجاد شده بود؛ کافهکتابهایی که در کنار نوشیدن پیالهای چای یا فنجانی قهوه، فرصت داشتی کتاب یا کتابهایی را نیز با دقت انتخاب کنی و بخری.
فضاهایی از این دست در شهرهای دیگر افغانستان نیز، در موازاتِ نهادهای فرهنگی و انجمنهای ادبی که مباحث رسمیتری در آنها جریان داشت، دیده میشد؛ فضاهایی که با سقوط کابل بساط بسیاری از آنها برچیده شد و برای یک نسل، تنها خاطراتی از آن باقی ماند.
با اینهمه، هنوز تعداد انگشتشماری ناشر، زیر تیغ سانسور و وحشت زندان، در افغانستان فعالیت میکنند. برخی از ناشرانی که پیشتر در کابل کار میکردند، کولهبر دوش گرفتند و امروز کار خود را نه با رونق گذشته، اما همچنان در تبعید ادامه میدهند. همچنین تعداد اندکی نشرِ جدیدِ افغانستانی در بیرون از کشور ایجاد شده است. با این حال، نقطۀ مشترک همۀ آنها دشواریهایی است که هر کدام به شکلی با آن دستبهگریباناند.
بخش فارسی رادیو بینالمللی فرانسه به مناسبت ۲۳ آوریل، روز جهانی کتاب و حق نشر، به سراغ دو تن از این ناشران رفته است تا بتواند تصویری از وضعیت نشر، پس از سقوط کابل ارائه دهد.
این ناشران نهتنها از سانسور و اختناق در حوزۀ نشر میگویند، بلکه محدودیت ورود و خروج کتاب از افغانستان نیز برای آنها دستوپاگیر شده است؛ از خودسانسوری به ستوه آمدهاند و با بحران اقتصادی تا مرز ورشکستگی روبهرو هستند.
ناشری که هنوز دروازۀ نشرش در افغانستان باز است و نخواست در این گزارش نامی از او برده شود، برای بخش فارسی رادیو بینالمللی فرانسه نوشته است: «حالا محدودیت در موضوعاتی مانند حقوق زنان، نقد اجتماعی، برخی ترجمهها و حتی شعر و داستان زیاد شده است. کاهش حضور و حتی دیدهنشدن نویسندگان زن افزایش یافته و گرایش به متون دینی و مسائلی که به شریعت ارتباط دارد، بیشتر شده است».
او میگوید حتی همین تعداد اندک کتابی که در افغانستان منتشر میشود نیز در مرزها محصور ماندهاند و زمینۀ خروج کتاب از افغانستان و وارد کردن کتاب به این کشور فراهم نیست. این ناشر با اشاره به کنترل عامدانۀ طالبان بر بازار کتاب اظهار میدارد: «لوازم آرایشی و لوازم خانگی با عکسهای تبلیغاتی فراوان وارد میشود، اما به عکس سهدرچهارِ نویسندهای زن که پشت جلد کتاب است ایراد میگیرند و آن کتاب اجازه ترخیص پیدا نمیکند».
در همین زمینه، مصدق پارسا، رئیس انتشارات تازهتأسیس خیام در بلژیک، میگوید: «چون ما در نشر خیام به “نشر بدون سانسور” معتقدیم، امکان پخش کتابهای ما در افغانستان وجود ندارد. برای چاپ یا وارد کردن کتاب به افغانستان باید از طالبان اجازه گرفت؛ در حالی که ما به دلیل نبود دولت و عدم مشروعیت طالبان، نمیخواهیم بههیچعنوان وارد مراحل اداری مورد نظر آنها شویم».
انتشارات خیام یک مؤسسه نشر مستقل است و برای پاسخگویی به نیازهای اهل قلم و مخاطبان تبعیدی، در سال ۲۰۲۴ در بلژیک تأسیس شده است.
رئیس این انتشارات میگوید: «طالبان نشر و پخش بسیاری از کتابهای مهم را ممنوع کردهاند و روزگار ناشران و کتابفروشان افغانستان با تهدید، بازرسیهای غیرمسئولانه و گاه لتوکوب و زندانیشدن سپری میشود».
هرچند مسئله سانسور و تهدید بخش مهمی از مشکلات امروز ناشران در افغانستان است، اما این تنها چالش موجود نیست. بحران اقتصادی حاکم بر این کشور، عرصه را بر دستاندرکاران فرهنگی، ناشران و کتابفروشان تنگ کرده است؛ مسئلهای که حتی در زمان جمهوریت نیز گریبانگیر اهل کتاب بود و امروز شدت بیشتری یافته است.
مصدق پارسا در این گفتوگو اشاره میکند: «ما با همکاران خود در افغانستان در تماس هستیم. رکود اقتصادی از یک سو و ترس، فشار و محدودیتهای طالبان از سوی دیگر، سبب شده است برخی از آنان به فکر ترک این کار باشند».
در همین حال، ناشری که از افغانستان با بخش فارسی رادیو بینالمللی فرانسه گفتوگو کرده است، میگوید:
«وضعیت اقتصادی بدتر شده، قدرت خرید مردم پایین آمده و به دلیل نبود اقتصاد پایدار، هم تیراژ چاپ کتاب و هم در مجموع انتشار کتاب با کاهش چشمگیری نسبت به گذشته مواجه شده است».
او همچنین اشاره میکند که برنامههای نقد و رونمایی کتاب که میتواند مشوقی برای خریداران باشد، این روزها کمتر برگزار میشود.
این ناشر به حذف زنان از فضاهای فرهنگی اشاره میکند و در مورد انتشارات خود میگوید: «بهخاطر سانسور و حذف زنان، ما هیچ برنامهای برای رونمایی کتاب برگزار نکردیم و تمام برنامههای فرهنگی را تحریم کردیم» او میافزاید: «تا زمانی که حضور زنان در این برنامهها ممنوع باشد، بر این موضع پابرجا خواهیم بود».
این ناشران حتی اشاره کردهاند که برخی نویسندگان اساساً از نوشتن دست کشیدهاند یا این که تنها برای خود مینویسند و دیگر دل و دماغ انتشار کتاب را ندارند.
برگرفته از : ار اف آی
