ده سال پیش این رویداد تاریخی در حالی آغاز شد که فرانسه هنوز در شوک حملات تروریستی نوامبر آن سال بود. تظاهرات ممنوع بود و فعالان محیطزیست مجبور شدند کفشهای خالی را بهعنوان نماد «راه رفتن برای آبوهوا» در میدان جمهوری پاریس بچینند؛ صحنهای که به گفته برخی فعالان، فضای عاطفی سنگینی داشت.
ده سال پس از توافق پاریس؛ بازخوانی لحظهای تاریخی و فاصله امروز با تعهدات سال ۲۰۱۵
دوازدهم دسامبر ۲۰۱۵، پس از دو هفته مذاکره فشرده در حومه پاریس، جهان شاهد شکلگیری مهمترین توافق زیستمحیطی ابتدای قرن بیستویکم بود. توافق پاریس، تعهدی جهانی برای نگه داشتن گرمایش زمین «کمتر از دو درجه» و تلاش برای محدود کردن آن به ۱٫۵ درجه سانتیگراد، که قرار بود جهان را از افزایش افسارگسیخته گرمایش نجات دهد، ده سال بعد، اگرچه همچنان یکی از مهمترین دستاوردهای دیپلماسی اقلیمی است، اما جهان از تحقق اهداف آن دور مانده و بسیاری از بلندپروازیهای این معاهده با واقعیت امروز فاصله دارند.
روزنامه لوموند در گزارشی مفصل به بررسی پشتصحنه شکلگیری این توافق پرداخته است. ده سال پیش این رویداد تاریخی در حالی آغاز شد که فرانسه هنوز در شوک حملات تروریستی نوامبر آن سال بود. تظاهرات ممنوع بود و فعالان محیطزیست مجبور شدند کفشهای خالی را بهعنوان نماد «راه رفتن برای آبوهوا» در میدان جمهوری پاریس بچینند؛ صحنهای که به گفته برخی فعالان، فضای عاطفی سنگینی داشت.
با وجود چنین فضای امنیتی، دولت فرانسه و سازمان ملل کنفرانس را لغو نکردند. سابقه شکستهای قبلی از جمله ناکامی کپنهاگ (۲۰۰۹) و ناکارآمدی پروتکل کیوتو که در سال ٢٠٠٥ به اجرا در آمد، سبب شد این کنفرانس حیاتی تلقی شود. لوران فابیوس، وزیر خارجه وقت فرانسه و رئیس کاپ-٢١ میگوید سال ٢٠١٣ در جریان کاپ-١٩ در ورشو، هنگامی که پاریس به عنوان تنها نامزد برگزاری بیستویکمین نشست تغییرات اقلیمی سازمان ملل انتخاب شد، بسیاری از همتایانش هنگام تبریک به او، با تردید میگفتند: «موفق باشی».
دیپلماسی چندلایه برای رسیدن به متن نهایی
فرانسه به مدت دو سال، تمام شبکه دیپلماتیک خود را بسیج کرد. فابیوس تقریباً هر ماه دهها سفر به نقاط مختلف جهان میرفت و لورانس توبیانا، مسئول تیم مذاکرهکننده، یکی از چهرههای مرکزی گفتگوها بود. به گفته وی، روابط انسانی و گفتوگوهای مستقیم با رهبران چین، هند، آفریقای جنوبی و برزیل نقش تعیینکننده در اعتمادسازی داشت.
در روز نخست نشست، حدود ۱۵۰ رهبر جهان در سخنانی کوتاه بر ضرورت اقدام فوری تأکید کردند. باراک اوباما، رئیسجمهور وقت ایالات متحده از مارتین لوتر کینگ نقل کرد که «همیشه لحظهای فرا میرسد که برای اقدام خیلی دیر است» و شی جینپینگ، رهبر چین از گفتهای منسوب به ویکتور هوگو یاد کرد که میگوید: «در برابر دشواریهای بزرگ، باید راهحلهای بزرگ یافت». رئیس جزایر مارشال، نیز با اشاره به اینکه کشورش تنها ٢ متر از سطح دریا بالاتر است و خطر زیر آب رفتنش وجود دارد، از جهان درخواست یاری کرد.
نبرد بر سر ۱٫۵ درجه و چالشهای لحظه آخر
گنجاندن سقف ۱٫۵ درجه سانتیگراد مهمترین مطالبه کشورهای آسیبپذیر و جامعه علمی بود. اما متن اولیه بیش از هزار و ۶۰۰ نقطه اختلاف داشت و موضوعاتی چون عدالت، مسئولیتهای متفاوت که برای کشورهای نوظهور حیاتی تلقی میشد، تأمین مالی برای کشورهای درحال توسعه و مساله شفافیت هنوز حلنشده باقی مانده بود. در هفته دوم، مذاکرات شبانهروزی و میانجیگریهای چندجانبه به تدریج بنبستها را باز کرد. یک ائتلاف تازه به رهبری جزایر مارشال نیز برای فشار به کشورهای مردد تشکیل شد.
بامداد ۱۲ دسامبر ۲۰۱۵، مذاکرات وارد وقت اضافه شد. در حالی که لوران فابیوس آماده بود متن نهایی را به همه کشورها ارائه کند، لورنس توبیانا چند ساعت دیگر فرصت خواست تا با کشورهای معترض، از جمله اعضای گروه «کشورهای همنظر در حال توسعه» دیدار کند. این گروه شامل برخی کشورهای فقیر و تولیدکنندگان نفت بود. او با تأکید بر اینکه «کشورهای غربی باید تلاش بیشتری کنند»، تلاش کرد نگرانیهایی را که کشورهایی چون مالزی و ایران مطرح کرده بودند، برطرف کند و راه را برای پذیرش هدف ۱٫۵ درجه هموار سازد.
به نوشته لوموند، در ساعات پایانی مذاکرات، یک اختلاف ظاهراً کوچک اما بسیار تعیینکننده، توافق پاریس را تا آستانه فروپاشی برد. در نسخه نهایی متن، در بند چهارم ماده چهار، بهجای واژه توصیهای «should» (یعنی «شایسته است»)، واژه «shall» («باید») درج شده بود. تغییری که در حقوق بینالملل تفاوتی اساسی ایجاد میکند، زیرا «shall» تعهدی الزامآور میسازد و کشورها را به اجرای آن ملزم میکند، در حالی که «should» بیانگر انتظار یا توصیه سیاسی است. جان کری، وزیر خارجه آمریکا به فابیوس اطلاع داد که واشنگتن نمیتواند چنین تعهد الزامآوری را بپذیرد، زیرا این عبارت دولت اوباما را مجبور میکرد متن توافق را برای تصویب به مجلس سنایی ببرد که بهشدت مخالف سیاستهای اقلیمی بود.
در مقابل، گروه جی٧٧ + چین و برخی کشورهای جنوب با بازگشت به «should» مخالفت کردند و آن را تضعیف تعهدات کشورهای ثروتمند میدانستند. سرانجام با توضیح فرانسه و درخواست از کشورها برای به بنبست نکشاندن توافق، کشورهای جنوب نیز به عقبنشینی رضایت دادند و راه برای تصویب نهایی توافق باز شد.
ده سال بعد؛ فاصله آرزو و واقعیت
هنگامی که فابیوس با ضربه چکش، تصویب توافق را اعلام کرد، سالن در شادی و اشک فرو رفت. با این حال، بسیاری از فعالان محیطزیست همان زمان یادآوری کردند که این توافق «چوب جادویی» نیست و اجرای آن به اراده دولتها وابسته خواهد بود. توافق پاریس بهسرعت در کشورها تصویب و به مرجع حقوقی و سیاسی جهانی تبدیل شد، تا آنجا که دیوان بینالمللی دادگستری در ۲۳ ژوئیه ۲۰۲۵، با تکیه بر آن، نظری صادر کرد که نقض تعهدات اقلیمی را «عملی غیرقانونی به لحاظ بینالمللی» توصیف نمود.
امروز روشن است که جهان از مسیر ۱٫۵ درجه بسیار دور شده و بسیاری از اهداف ۲۰۱۵ محقق نشدهاند. با این حال، به گفته یکی از مذاکرهکنندگان آفریقایی، رسیدن به توافق پاریس نتیجه «همگرایی شگفتانگیز سیارات» بود؛ لحظهای کمنظیر که جهان را یکبار برای همیشه بر سر مسئولیت مشترک گرد آورد.
ده سال پس از آن روز تاریخی، اگرچه بلندپروازیهایش رنگ باختهاند، اما توافق پاریس همچنان بزرگترین گام جهانی برای مهار گرمایش افسارگسیخته زمین باقی مانده است.
منبع : ار اف آی
