در سال ۱۹۴۵، او به ستاد ارتش اول فرانسه در آلمان ملحق شد و سال بعد رئیس بخش تبلیغات در دولت نظامی فرانسه شد. نخستین کتابش با عنوان «سال صفر آلمان» را منتشر کرد که در آن وضعیت مردم آلمان را پس از جنگ توصیف کرده بود.
مرگ ادگار مورن، نماد صد ساله حیات فکری فرانسه
رسانههای عمومی فرانسه/ترجمه آزاد : ادگار مورن، جامعهشناس و فیلسوف، چهرهای برجسته در حیات فکری و رسانهای فرانسه و صدایی مورد احترام در طيف چپ، روز جمعه در سن ۱۰۴ سالگی درگذشت. بلافاصله سیلی از ادای احترام برای گرامیداشت ياد او به راه افتاد.
صباح ابوسلام مورن، همسر ادگار مورن، در بیانیهای که صبح شنبه برای خبرگزاری فرانسه ارسال کرد، نوشت: «ادگار مورن تا آخرین روزهای زندگیاش به جهان، دیگران و مسائل بزرگ انسانی که تفکر او را پرورش میداد، توجه داشت.»
او افزود: «امروز، جای خالی او بسیار زیاد است. اما شجاعت، وفاداری او به مردم و ایدهها، سختگیری اخلاقی و امید او همچنان ما را همراهی میکند.»
با وجود سن بالا، او همچنان چهرهای برجسته و تأثیرگذار در بحثهای فکری باقی ماند و رسانهها مشتاقانه به دنبال بینشهای او بودند.
ژان میشل بلانکه، وزیر سابق آموزش ملی، که ادگار مورن در سال ۲۰۲۰ با او کتاب «چه نوع مدرسهای میخواهیم؟» را نوشت، اظهار داشت: «او دوست داشت ایدههایش را با هر چیزی که متفاوت بود، روبرو کند» و «بحثهای ما میتوانست ساعتها طول بکشد».
ادگار مورن که دارای دکترای افتخاری از ۳۸ دانشگاه خارجی است، حدود چهل کتاب نوشته است که بسیاری از آنها ترجمه شدهاند. از جمله آنها میتوان به «انتقاد از خود» (۱۹۵۹) اشاره کرد که اخراج او از حزب کمونیست فرانسه (PCF) و نگاه او به استالینیسم را روایت میکند؛ «شایعه اورلئان» (۱۹۶۹) درباره یک شایعه یهودستیزانه؛ «روش» (۱۹۷۷-۲۰۰۴)، اثر اصلی او در شش جلد؛ و چندین کتاب در مورد بومشناسی، موضوعی که برایش بسيار ارزشمند بود.
آخرین کتاب او، «آیا درسهایی از تاریخ وجود دارد؟»، در سال ۲۰۲۵ منتشر شد.
یونسکو اعلام کرد: «سفر ادگار مورن روشی برای آینده است». در ژوئیه ۲۰۲۱، او به مناسبت صدمین سالگرد تولدش، «سخنرانی صدمین سالگرد» را در دفتر مرکزی این سازمان در پاریس ارائه داد.
اصالت ادگار مورن در رد تقسیمبندی دانش، به نفع یک دیدگاه فرهنگی و علمی چند رشتهای نهفته بود. این یهودی سکولار، مورخ، فیلسوف و دانشمند، به دنبال شکستن مرزهای بین رشتهها بود.
او که با نام ادگار ناحوم متولد شد، در ۸ ژوئیه ۱۹۲۱ در پاریس، در خانوادهای یهودی که اصالتاً اهل تسالونیکی یونان بودند و به پاریس مهاجرت کرده بودند، تنها فرزند بود.
در سال ۱۹۴۱، او به حزب کمونیست پیوست و با نام مستعار مورین وارد مقاومت شد. انتشار کتاب «خودانتقادی» (Autocritique) تأثیر قابل توجهی گذاشت. در آن زمان، ادگار مورین همچنین یکی از بنیانگذاران کمیته روشنفکران علیه جنگ الجزایر بود.
شصت سال بعد، این روشنفکر در مرکز یک پرونده بسیار جنجالی قرار دارد: دو انجمن از او به جرم یهودستیزی شکایت کردهاند. آنها در حال بررسی مقالهای هستند که او در سال ۲۰۰۲ به طور مشترک نوشته بود و در آن اظهار داشت: «یهودیانی که قربانی یک نظم بیرحمانه بودند، نظم بیرحمانه خود را بر فلسطینیان تحمیل میکنند.» او در فرجامخواهی خود پیروز شد.
ار اف آی : به گزارش رادیو بینالمللی فرانسه، ادگار مورن جامعهشناس، فیلسوف و مبارزی که از او بهعنوان آخرین روشنفکر بزرگ فرانسه یاد میشد، جمعه ۲۹ مه در سن ۱۰۴ سالگی درگذشت. این فیلسوف و جامعهشناس و مدیر پژوهشی افتخاری در مرکز ملی پژوهشهای علمی فرانسه، نویسندۀ کتاب «پارادایم گمشده» و حدود شصت اثر دیگر، میراثی از اندیشهای میانرشتهای، پرحجم و بهطور گسترده تفسیر و ترجمهشده از خود بهجا گذاشت؛ اندیشهای که همواره آزاد و منتقد زمانه خود بود.
او که بعدها نام ادگار مورن را برگزید، در ۸ ژوئیۀ ۱۹۲۱ در پاریس با نام ادگار ناهوم به دنیا آمد. پدرش، ویدال ناهوم، تاجری یهودی سفاردی مهاجر از سالونیک بود که خود را بیخدا معرفی میکرد. مادر محبوبش، لونا برسی، زمانی که او تنها ده سال داشت، بر اثر بیماری قلبی درگذشت. ادگار جوان که تسلیناپذیر شده بود، بعدها گفت دهه ۱۹۳۰ را گویی در جهانی «خوابگردگونه» سپری کرده است؛ او توسط پدر و خالهاش، کورین برسی، بزرگ شد.
ادگار مورن چهرهای شناخته شده برای دانشگاهیان و مخاطبان فارسی زبان نیز بود. او در سال ۱۳۸۲ به ایران دعوت شد و در دانشگاه شهید بهشتی سخنرانی کرد. در این مراسم برعلاوۀ او داریوش شایگان نویسنده و فیلسوف شناخته شدۀ ایرانی نیز به ایراد سخنرانی پرداخت.
مخاطبان فارسی زبان البته از سالها پیش با کتابهای مورن آشنا بودند. تعدادی از مهمترین آثار او به زبان فارسی ترجمه شده بود که در شمار آنها میتوان به کتاب «سرمشق زندگی» با ترجمۀ علی اسدی اشاره کرد؛ این ترجمه در سال ۱۳۷۰ خورشیدی منتشر شد و پس از آن، از سال ۱۳۷۴ خورشیدی سری شش جلدی «روش» نیز در ایران انتشار یافت.
جنگ و مقاومت
این دانشجوی تاریخ، حقوق و فلسفه، پس از وقایع مونیخ در سال ۱۹۳۸، به سیاست روی آورد و به جنبش دانشجویان جبههای، Étudiants frontistes پیوست؛ جریانی ترکیبی از سوسیالیسم صلحطلب و ضدنازیسم. با گسترش جنگ در سراسر اروپا و اشغال فرانسه، دوران جوانی او تحت تأثیر قرار گرفت. در سال ۱۹۴۰، آدولف هیتلر «رایش هزارساله» را اعلام کرد و در ۱۹۴۱ ارتش آلمان در برابر مسکو متوقف شد. او در این مقطع دریافت که تاریخ، برخلاف ظاهرش، میتواند در هر لحظه بهطور پیشبینیناپذیری منحرف شود.
مورن در نتیجه این تحولات، دیدگاه خود نسبت به جهان را بازنگری کرد، به حزب کمونیست فرانسه پیوست و تا ۱۹۴۴ وارد مقاومت مخفی شد. او به درجۀ ستوانی در نیروهای فرانسه آزاد رسید و در این دوره با فرانسوا میتران که بعدها تا مقام ریاست جمهوری فرانسه نیز پیش رفت آشنا شد. همچنین در همین دوران نام مستعار ادگار مورن را برای همیشه برگزید.
سالهای مقاومت هرگز از ذهن او پاک نشد. او در مصاحبهای با روزنامه لاکروا گفته بود: «امروز در برابر چه چیزی باید مقاومت کرد؟ باید در برابر دو نوع بربریت مقاومت کرد: یکی بربریتی که میشناسیم، که در قالب داعش، حملات تروریستی و انواع افراط گراییها ظاهر میشود؛ و دیگری بربریتی سرد و یخزده، یعنی بربریت محاسبه، پول و منفعت. در واقع، در برابر این دو بربریت، همه باید امروز مقاومت کنند».
در سال ۱۹۴۵، او به ستاد ارتش اول فرانسه در آلمان ملحق شد و سال بعد رئیس بخش تبلیغات در دولت نظامی فرانسه شد. نخستین کتابش با عنوان «سال صفر آلمان» را منتشر کرد که در آن وضعیت مردم آلمان را پس از جنگ توصیف کرده بود.
او از سال ۱۹۴۹ از حزب کمونیست فاصله گرفت و در ۱۹۵۱ بهدلیل مواضع ضد استالینی از آن اخراج شد. همان سال کتاب «انسان و مرگ» را منتشر کرد و در ۱۹۵۹ با انتشار «خودانتقادی» به ارزیابی زندگی و فعالیت سیاسیاش پرداخت و مجله «Arguments» را نیز بنیانگذاری کرد.
جامعهشناس و فیلسوف
ادگار مورن، در اوایل دهه ۱۹۶۰، نزدیک به دو سال در آمریکای لاتین به تدریس علوم اجتماعی پرداخت و در همان سال کتاب «روح زمان» (L’Esprit du temps) را منتشر کرد؛ اثری که به تحلیل فرهنگ و جامعۀ معاصر میپردازد.
وی در سال ۱۹۶۵، پژوهشی میانرشتهای دربارۀ یک منطقه در بریتانی انجام داد که نتیجه آن در ۱۹۶۷ با عنوان «دگردیسی پلوزوه» منتشر شد و در ۱۹۶۹ نیز کتاب «شایعه اورلئان» را منتشر کرد.
مورن در سال ۱۹۷۰ مدیر پژوهشی مرکز ملی پژوهشهای علمی فرانسه شد و در تأسیس یک مرکز بینالمللی انسانشناسی مشارکت کرد که بعدها به مرکز رویاومون تبدیل شد. او همچنین از ۱۹۷۳ تا ۱۹۸۹ مرکز مطالعات ارتباطات جمعی را تأسیس و هدایت کرد. در همین دوره، در جریان اقامتهایی در توسکانی و پروانس (۱۹۷۵–۱۹۷۶)، نگارش اثر مهم خود «روش» را در شش جلد آغاز کرد.
جلد نخست روش در سال ۱۹۷۷ منتشر شد و مفهوم پیچیدگی را به طور مفصل شرح داد. جلد دوم در سال ۱۹۸۰ و جلد سوم این کتاب در سال ۱۹۸۳ نوشته شد، اما نسخۀ آن گم شد. او با این حال جلدهای بعدی را ادامه داد تا اینکه آخرین جلد این اثر در سال ۲۰۰۴ منتشر شد. سالها بعد، بهطور اتفاقی نسخۀ گمشده جلد سوم پیدا شد و سرانجام در آوریل ۲۰۲۴، در آستانۀ ۱۰۳ سالگی او منتشر شد.
ادگار مورن دارای دکترای افتخاری از حدود سی دانشگاه جهان بود و حدود شصت کتاب نوشت که به زبانهای متعددی ترجمه شدهاند.
او در آثار متأخرش، خلاصهای از پیام خود را ارائه میدهد و در کتابی به نام «سرود زندگی» یکی از عمیقترین پیامهایش را بیان میکند: «ما از طریق هجوم راز به درونمان، به نوعی خلسه نزدیک میشویم».
مورن در سال ۲۰۱۹، خاطراتش را با عنوان «خاطرات به دیدارم میآیند» منتشر کرد. او در مصاحبهای گفت: «دیگر کسی به آیندهای که قرار بود نشانهٔ پیشرفت باشد، باور ندارد».
ادگار مورن در سال ۲۰۲۴ در جشنوارۀ کتاب آفریقایی مراکش، جنگ اسرائیل در غزه را بهشدت محکوم کرد و گفت: «شگفتزده و خشمگینم».
