تحول مهمتر در پایان هفته به گزارش لس آنجلس تایمز، ورود ناو هواپیمابر آمریکایی USS Theodore Roosevelt به منطقه عملیاتی فرماندهی مرکزی آمریکا در روز یکشنبه ۱۵ نوامبر بود. این ناو به دو ناو هواپیمابر دیگر آمریکا در منطقه پیوست. حضور سه گروه رزمی ناو هواپیمابر در خاورمیانه، نمایش قابلتوجهی از قدرت نظامی واشنگتن در شرایطی است که مذاکرات با ایران هنوز به نتیجه نرسیده است.
برگرفته از تارنمای ائتلاف سياسی “همبستگی فراگير برای آزادی و برابری در ايران”
“يادداشت هفته” يکشنبه ٢٤ آبان ١٤٠٥ / ١٥نوامبر ٢٠٢٦
https://hambastegi.net/
تشدید فشار نظامی در بحبوحه بنبست دیپلماسی
در هفته گذشته با وجود تلاشهای قطر برای نزدیک کردن مواضع تهران و واشنگتن، حرکات تازهای از تشدید تنش نظامی بوقوع پیوست. حملات آمریکا به برخی اهداف نظامی و ساحلی در قشم، تلاش سپاه برای هدف قرار دادن تاسیسات راداری آمریکا در بحرین، ادامه حملات به کشتیها در تنگه هرمز و ورود سومین ناو هواپیمابر آمریکا به منطقه، همگی نشان میدهند که از یکسو خطر از سرگیری جنگ گسترده همچنان مطرح است اما در مقابل، شکست جمهوریخواهان در کنگره آمریکا عملا گفتمان جنگ را از نظر داخلی با مشکلات جدی مواجه کرده است. در داخل ایران، بحران کمبود گاز در آستانه زمستان، تشدید کنترلهای امنیتی و افزایش درگیریهای مسلحانه در بلوچستان، ابعاد دیگری از مشکلات جدی جمهوری اسلامی را آشکار کردهاند.
یکی از مهمترین تحولات هفته، دیدار دونالد ترامپ با شیخ محمد بن عبدالرحمن آلثانی، نخستوزیر و وزیر خارجه قطر، در کاخ سفید در روز ۹ نوامبر بود. قطر طی ماههای گذشته نقش اصلی میانجی را میان تهران و واشنگتن بر عهده داشته و تلاش کرده است چارچوبی برای پایان جنگ و بازگشت به مذاکرات هستهای ایجاد کند.
بر اساس گزارش رویترز، پیشنهاد ایران شامل پایان محاصره دریایی بنادر، لغو بخشی از تحریمها و توقف حملات آمریکا بود. در مقابل، حکومت ایران نیز تنگه هرمز را بازگشایی میکرد و مذاکرات هستهای و سایر موضوعات تحریمی به مرحله بعد موکول میشد. تهران تأکید داشت که این چارچوب حتی میتواند در یک دوره دو روزه اجرا شود.
بر اساس جزئیات منتشر شده از سوی آکسیوس به نقل از منابع منطقهای، در روز نخست آمریکا محاصره دریایی را پایان میدهد و بخشی از داراییهای مسدودشده رژیم را آزاد میکند. حکومت ایران نیز از آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای بازرسی از تاسیسات هستهای بمبارانشده دعوت خواهد کرد. در روز دوم، تنگه هرمز بازگشایی میشود و سپس مذاکرات درباره ذخایر اورانیوم با غنای بالا آغاز خواهد شد.
اما این پیشنهاد با مخالفت جدی واشنگتن روبهرو شده است. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، مذاکرات را غیر سازنده توصیف کرد و خواستههای ایران را «غیرواقعبینانه و غیرقابل قبول» خواند. در مقابل، وزارت خارجه قطر در ۱۰ نوامبر اعلام کرد که از هر دو طرف پاسخهای مثبتی دریافت کرده و تلاشها برای نزدیک کردن مواضع ادامه دارد. بنابر گزارشات آکسیوس و رویترز و حتی وزارت خارجه قطر نسبت به هرگونه دستیابی سریع به توافق ابراز تردید کرده است.
در فاصله ۱۰ تا ۱۱ نوامبر، چند نفتکش در خلیج فارس و تنگه هرمز هدف حمله قرار گرفتند. گزارش هفتگی سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) که در ۱۳ نوامبر منتشر شد، از ثبت هشت حادثه دریایی در فاصله ۵ تا ۱۱ نوامبر خبر داد: پنج مورد در تنگه هرمز، یکی در دریای عمان و دو مورد در خلیج فارس. در سه مورد کشتیها به مسیر خود ادامه دادند، سه مورد نیازمند کمک شدند و نتیجه دو مورد نامشخص بود.در مجموع ارزیابی امنیت دریایی UKMTO برای تنگه هرمز همچنان در سطح «خطر شدید» قرار دارد.
در همین هفته، مارکو روبیو در نشست وزرای خارجه گروه هفت در پاریس از کشورهای عضو خواست برای حفاظت از کشتیرانی در هرمز به آمریکا کمک کنند. او گفت واشنگتن برای تأمین امنیت این آبراه از متحدان خود درخواست همکاری کرده، اما در نشست گروه هفت پاسخ مشخصی دریافت نکرده است. فرانسه و برخی کشورهای دیگر تأکید کردهاند که اعزام مینروبها و نیروهای دریایی باید پس از پایان جنگ صورت گیرد، موضوعی که روبیو آن را یک بنبست عملیاتی توصیف کرد.
تحول مهمتر در پایان هفته به گزارش لس آنجلس تایمز، ورود ناو هواپیمابر آمریکایی USS Theodore Roosevelt به منطقه عملیاتی فرماندهی مرکزی آمریکا در روز یکشنبه ۱۵ نوامبر بود. این ناو به دو ناو هواپیمابر دیگر آمریکا در منطقه پیوست. حضور سه گروه رزمی ناو هواپیمابر در خاورمیانه، نمایش قابلتوجهی از قدرت نظامی واشنگتن در شرایطی است که مذاکرات با ایران هنوز به نتیجه نرسیده است.
در این میان حمله پهپادی ادعایی ایران به تاسیسات راداری آمریکا در بحرین نیز بوقع پیوست. در ۱۳ نوامبر، سپاه پاسداران اعلام کرد سامانه راداری هشدار زودهنگام آمریکا در پایگاه بالگردی الرفاع بحرین را هدف قرار داده و منهدم کرده است. سپاه این اقدام را پاسخی به حملهای دانست که به گفته رسانههای ایرانی، یک روز قبل از سوی آمریکا به برج مخابراتی در شهرستان سیریک، استان هرمزگان، انجام شده بود. این واقع نشان میدهد که پس از یک دوره کاهش حملات مستقیم به پایگاههای آمریکا در کشورهای خلیج فارس، بار دیگر بحرین به صحنه رویارویی دو کشور تبدیل شد. به گزارش رویترز، فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کرد دو پهپاد انتحاری ایران در مسیر بحرین رهگیری و منهدم شدهاند و هیچ خسارتی به تاسیسات آمریکایی وارد نشده است.
در اسرائیل پس از انتخابات ۲۷ اکتبر، علیرغم آنکه پارلمان جدید اسرائیل در ۱۰ نوامبر سوگند یاد کرد، اما هنوز دولت جدیدی تشکیل نشده است. در روز ۱۲ نوامبر، آیزنکوت پس از انتقاد از خودداری نتانیاهو از ارائه اطلاعات امنیتی منظم به او، با نخستوزیر دیدار کرد. اهمیت این دیدار در اظهارات آیزنکوت درباره ضرورت پرهیز از اقدامات نظامی غیرضروری در دوره انتقال قدرت بود. به گزارش تایمزِ اسرائیل، آیزنکوت هشدار داد که چنین اقداماتی ممکن است پیامدهای سنگینی برای دموکراسی اسرائیل داشته باشد و نباید فرماندهان نظامی را در تعارض قانون اساسی قرار داد. این موضع در شرایطی مطرح میشود که گزارشهایی درباره تمایل نتانیاهو به از سرگیری عملیات علیه ایران منتشر شده است.
در جبهه یمن که نیروی نیابتی حکومت محسوب میشود، درگیری میان نیروهای مورد حمایت عربستان و حوثیها در استانهای مأرب و الجوف شدت گرفته است. روز ۱۵ نوامبر، ائتلاف تحت رهبری عربستان اعلام کرد دو موشک بالستیک و پنج پهپاد را که به سمت ریاض و مناطق شرقی عربستان شلیک شده بودند، رهگیری کرده است. حوثیها نیز مدعی شدند یک هواپیمای شناسایی متعلق به ائتلاف سعودی را در آسمان الجوف سرنگون کردهاند.
استفاده از کارت حوثیها توسط حکومت ایران تا آنجا اهمیت مییابد که ترامپ در مصاحبه خود از قول مقامات سعودی اعلام کرد که ادامه جنگ منجر به متلاشی شدن عربستان خواهد شد و این موضوع یکی از موانع پیش روی رئیس جمهور آمریکا برای آغاز مجدد حملات نظامی است.
همچنین در روزهای ۹ و ۱۰ نوامبر، نشست وزیران خارجه گروه هفت در پاریس برگزار شد. در بیانیه مشترک ۱۱ نوامبر، کشورهای عضو ضمن حمایت از تلاشهای میانجیگرانه برای پایان جنگ ایران، بر ضرورت جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای، بازگشت کامل تهران به همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی و توقف حمایت از گروههای مسلح غیردولتی در منطقه تأکید کردند. بیانیه رسمی گروه هفت، از یک سو حمایت از دیپلماسی را اعلام میکند و از سوی دیگر هشدار میدهد که در صورت شکست مذاکرات، فشار اقتصادی و سیاسی هماهنگ علیه ایران ادامه خواهد یافت.
کمبود گاز در آستانه زمستان
یکی از مهمترین هشدارهای اقتصادی این هفته از سوی خود حکومت ایران مطرح شد. فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در ۱۱ نوامبر اعلام کرد که آسیب به تاسیسات فرآوری گاز در جریان جنگ، احتمال کمبود گاز در زمستان را افزایش داده است.
به گفته او، کسری گاز کشور ممکن است امسال به ۴۳۰ میلیون مترمکعب برسد، در حالی که این رقم در سال گذشته حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب بود. چهار واحد فرآوری گاز در جریان مراحل اولیه جنگ آسیب دیدهاند و از ظرفیت ازدسترفته اولیه، حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب تاکنون بازسازی شده است. شرکت ملی گاز نیز هشدار داده که ۱۱ استان از ۳۱ استان کشور ممکن است در زمستان با مشکل تأمین گاز روبهرو شوند. استانهای مازندران، گلستان و خراسان شمالی از مناطق آسیبپذیرتر معرفی شدهاند. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس رژیم، از مردم خواسته مصرف گاز را ۱۰ درصد کاهش دهند. معاون اول رئیسجمهور نیز هشدار داده که در صورت افزایش بیش از حد مصرف، احتمال افزایش قیمت گاز وجود دارد.
از سوی دیگر، محاصره دریایی آمریکا همچنان صادرات نفت خام ایران را محدود کرده است. بر اساس بررسی مؤسسه Iran Open Data با استفاده از دادههای شرکت Kpler، طی چهار ماه پس از آغاز محاصره در اواسط ژوئیه، محمولهای از نفت خام ایران به بازارهای خارجی نرسیده است. بااینحال، صادرات فرآوردههای نفتی با حجم بسیار کمتر، از طریق دریا و مسیرهای زمینی، همچنان ادامه داشته است. به گزارش ایران اوپن دیتا، میانگین صادرات این فرآوردهها بین اواسط ژوئیه تا پایان اکتبر حدود ۲۲۰ هزار بشکه در روز برآورد شده است. بیش از ۶۰ درصد این حجم مربوط به گاز مایع بوده است.
در ۹ نوامبر، الجزیره گزارشی درباره تشدید تدابیر امنیتی جمهوری اسلامی منتشر کرد. بر اساس این گزارش، دستگاههای امنیتی ایران در شرایط جنگی کنترل بیشتری بر اجتماعات عمومی، فعالیتهای اجتماعی و تجمع جوانان اعمال کردهاند و به شهروندان درباره مجازاتهای سنگین در صورت شرکت در اعتراضات ضد حکومتی هشدار دادهاند.
گزارش همچنین به محدودیتهای اعمالشده بر برخی فضاهای عمومی و محل تجمع جوانان در تهران اشاره میکند. به نظر میرسد حکومت از یک سو میکوشد در شرایط جنگی از تبدیل نارضایتی اقتصادی به اعتراض سیاسی جلوگیری کند و از سوی دیگر، با برجسته کردن تهدید خارجی، انسجام داخلی خود را حفظ کند. با این حال، مشکلات اقتصادی، تورم، بیکاری و محدودیتهای سیاسی همچنان پابرجاست. جنگ ممکن است در کوتاهمدت فضای امنیتی حکومت را تقویت کند، اما لزوماً نارضایتی اجتماعی را از بین نمیبرد.
همچنین در هفته گذشته، حکومت برای ارعاب هر چه بیشتر جامعه امیرحسین ملکی و امیرحسین ابراهیمی، دو تن دیگر از بازداشت شدگان اعتراضات دیماه در میدان علیخانی ملک شهر اصفهان را به دار آویخته آویخت. بنا بر اساس گزارش سازمان حقوق بشر ایران، تعداد اعدام شدگان از میان بازداشتیهای اعتراضات دیماه تا کنون به 39 نفر رسیده و 121 نفر دیگر نیز محکوم به اعدام شده اند.
در جنوبشرق ایران نیز حملات گروههای مسلح بلوچ علیه نیروهای امنیتی ادامه یافته است. در تازهترین ارزیابی مؤسسه ACLED، از سه حمله در فاصله ۲۴ ساعت خبر داده شده است: حمله با مواد منفجره و آرپیجی به ساختمان پلیس شهرستان گلشن، حمله به خودروی گشت پلیس در نزدیکی نصرتآباد و حمله به مینیبوس حامل نیروهای ارتش در حوالی نیکشهر.
طبق این گزارش، دستکم دو نیروی امنیتی کشته و چند نفر زخمی شدهاند. ACLED همچنین اعلام کرده است که طی سال ۲۰۲۶ حدود ۷۰ درگیری مسلحانه میان گروههای مخالف و نیروهای امنیتی در سیستانوبلوچستان ثبت شده که ۱۳ مورد آن تنها در دو هفته اخیر رخ داده است. این میزان، بالاترین سطح سالانه در دستکم یک دهه گذشته ارزیابی شده است.
در مجموع تحولات هفته گذشته نشان میدهد با آنکه هنوز خطر آغاز مجدد جنگ کاملا برطرف نشده است، اما نشانهها حاکی از آنست که واشنگتن قصد دارد با توسل به محاصره دریایی، هزینه فشار بر روی اقتصاد در حال فروپاشی جمهوری اسلامی را با اهرمهای موجود با حداقل درگیری نظامی افزایش دهد. علیرغم آنکه حکومت ایران میتواند از شرایط نه جنگ نه صلح برای جلوگیری از اعتراضات اجتماعی بهره برد، اما در دراز مدت نیز نخواهد توانست چنین فشار اقتصادی را تاب بیاورد. این یک تناقضی واقعی و مرگبار برای رژیم حاکم بر ایران است. بهترین گزینه برای حکومت در بن بست کنونی، گرفتن بیشترین امتیازات از طرف مقابل و تبدیل آن به سرمایهای برای سرکوب جامعه و اعتراضات اجتماعی در دوران پسا جنگ است، راه فراری که طرف مقابل نیز به خوبی از آن آگاه است و مایل به دادن چنین امتیازی به رژیم جمهوری اسلامی نیست.